Ahıska sofrası halkın kendisi gibidir: üzerinde bütün yol görünür. Bir kısmı Kafkasya’dan, bir kısmı Orta Asya’dan gelmiştir. Ahıska mutfağını Türkiye’de ve Kırgızistan’da kayda geçiren araştırmacılar asıl noktada birleşir: bu bir hamur ve ateş mutfağıdır, sofrada her zaman yoğurt ve peynir bulunur. Burada tarif yok: tarifler uydurulmaz, ev hanımlarından kaydedilir.
Hinkal
En sevilen ve en «bizim» yemek hinkaldır. Seçim ve Kaya’nın (2019) kayıtlarına göre hamur su, un, tuz ve yumurtayla kulak memesi yumuşaklığında yoğrulur. Ceviz büyüklüğündeki parçalar çay bardağının ağzı büyüklüğünde açılır — buna «künt» denir. Ortasına soğan, tuz ve karabiberle karıştırılmış et konur, kenarlar büzülerek kapatılır. Hinkal tuzlu suda haşlanır; kalabalık ailelerde ortası delikli bakır kazanda buharda pişirilir. Üzerine dövülmüş sarımsaklı yoğurt, isteyene yağda yakılmış biber. Haşlama suyu dökülmez: otlarla tatlandırılıp içilir.
«Hınkal Günü»
Düğünün ertesi sabahı gelin yeni ailesini temenniyle selamlar, sonra hamuru açar, kıymayı koyar ve akrabalarla misafirler için hinkal pişirir — bu, yeni evdeki ilk sınavıdır. İlk tabağı kayınpederine sunar. 2026 yazında Kırgızistan’daki Ahıskalı ailelerde bu gelenek böyle anlatıldı. Bişkek’teki araştırmacılar şunu ekler: eskiden düğünün kendisinde de genellikle hinkal ikram edilirdi, bugün misafir çok olduğu için daha pratik yemekler yapılıyor.
Kikil
Kikil, hinkalın tavada ya da sacda pişen büyük akrabasıdır. Hamuruna yumurta katılmaz: su, un ve tuz. Neredeyse yuvarlak bir fırın tepsisi büyüklüğünde, serçe parmağı kalınlığında açılır, ortasına hinkalınkiyle aynı iç konur, kenarlar bohça gibi toplanır. Kikil gündüz çayın yanında yenir. Her mevsim yapılır ama kış yemeği sayılır: kışın sac kurmak zahmetli olduğu için çoğu zaman birkaç aile birlikte pişirir. Bişkek’te kikile «etli bazlama» denir; başka araştırmacılara göre asıl kikil yalnızca patateslidir. Görünüşe göre içi her yörede — ve her evde — kendine göredir.
Tutmaç
Tutmaç çorbası Orta Asya’dan Anadolu’ya bilinen bir çorbadır; adı daha XI. yüzyılda Kaşgarlı Mahmud’da geçer. Ahıskalılar onu sert, mayasız hamurdan yapar. Hamurun bir kısmı küp küp doğranır — buna «nor» denir — ve yağda kavrulur. Kalanından kesilen erişte haşlanır, suya nor eklenir ve birkaç dakika daha kaynatılır. Soğuyan çorbaya sarımsaklı yoğurt katılır, üzerine yağda yakılmış biber dökülebilir.
Çeçil
Çeçil, telleri örgü ve bukle hâline getirilen bir tel peyniridir. Ahıska toprağının kendi peyniridir: Gürcistan’da 2012’den beri «Meskhetian Chechili» adıyla coğrafi işaret olarak korunur. Sütü Samtskhe-Cavaheti’de, köylerimizin bulunduğu yerde, alınıp işlenir. Yağsız inek sütünden yapılır, beyaz ve tuzludur, isli çeşidi de vardır. Ahıskalı ailelerde bugün de bilinir ve yapılır.
Her duruma hamur
- Kete — yarım metreye yakın, katlı, yuvarlak bir çörek; sacda pişirilir. İçine kıyma, patates (kartop) ya da kesmik (ev yapımı lor peyniri) konur. Kenarları katlanınca kitap görüntüsü alır. Kete yola azık olarak alınır.
- Katmer — ketenin içi boş hâlidir. Bir evde ölüm olunca komşular üç gün o eve katmer götürür. Gelin almaya gidilirken yenge yolda herkesi doyurmak için katmer taşır, dönüşte ise içi dolu kete ikram eder.
- Haçapur — patatesli ya da kesmikli yuvarlak çörek. Sınırın öte yanındaki Posof köylerinde eriyen peynirle yapılır.
- Sinor — kuru yufkalar ıslatılır, rulo yapılır, kesilip fırında kızartılır, üzerine sarımsaklı yoğurt dökülür.
- Papa — mısır unu lapası. Ortası oyulur, içine eritilmiş tereyağı dökülür.
- Cadi — kaymakla yoğrulan mısır unu ekmeği, toprak kaplarda közde pişirilir.
Orta Asya
Özbekistan, Kazakistan ve Kırgızistan’da geçen yarım yüzyıla yakın hayat mutfağı değiştirdi. Etnografların gözlemine göre Ahıskalılar komşularından giyimde, mutfakta ve ev düzeninde bazı unsurlar aldı, ama bayram mutfağını ve malzemelerini kültürlerinin simgesi olarak korudu.
Orta Asya’dan gelen başlıca yemek pilavdır. Kırgızistan’daki Ahıska düğünlerinde Özbek pilavı pişirilir, ama «Ahıska usulüyle»: sadeleştirilmiş ve baharatsız. Ukrayna’daki Ahıskalı ailelerde pilav Kurban Bayramı’nda yapılır: kuzu eti kazanda soğan ve havuçla kavrulur, pirinç ve su eklenir, ağır ateşte demlenir.
Önemli günlerde sofra
- Düğün. Kaynana kız evine börek ve şekerleme götürür; yenge kendi ikramını, «yengenin çerezi»ni hazırlar. Gelinin beline kaynananın pişirdiği iki ekmek bağlanır, eşikte gelin kapıya bal sürer (ayrıntılar — «Toy: Ahıska düğünü»). Ukrayna’daki ailelerin anlattığına göre büyük düğünde bütün köy yardıma gelir: pilavı erkekler, gerisini kadınlar yapar.
- Yas. Acılı evde yemek yapılmaz: yemeği komşular getirir. Sofra sadedir: peynir, ekmek, çay, sade çorba. Yedinci ve kırkıncı gün Kuran okunur, helva yapılır. Ukrayna’daki aileler taziye sofrası için baklava yapar.
- Kurban Bayramı. Kurban eti yalnızca Müslümanlara dağıtılmaz: Ukrayna’da Ukraynalı komşulara ve yatılı okula da götürülür.
- Ramazan. Orucun her akşamı iftar başka bir evde olur («Ramazan: „Merhaba“ ve „Elveda“»).
Bugün
Eylül 2025’te Üzümlülü Ahıskalı kadınlar yemeklerini Erzincan’da tanıttı: hinkal, Özbek pilavı, tutmaç çorbası ve «Özbek medoviği». Yemeklerin haftada iki gün satılmasına karar verildi. İki sürgün atlatan sofra komşuları da doyuruyor.
Sizin aileniz
Nineniz hinkalı nasıl büzerdi? Köyünüzde kikilin içine ne konurdu? Onun anlatısını Sesler bölümünde kaydedin: kendi sözleriyle, elleriyle, «göz kararı» ölçüleriyle. Gerçek bir Ahıska yemek kitabı ancak böyle doğar — ailelerden.


