Âşık, sazıyla halk şairi ve türkücüdür: şiirini kendisi söyler, destan anlatır, başka âşıklarla atışır. Folklorcu Asif Hacılı’ya göre âşıklık, Ahıska Türklerinin sözlü yaratıcılığının en eski ve en yaygın türlerinden biridir — özellikle destan ve lirik şiir.

Kendi okulu

Ahıska–Çıldır yöresi haklı olarak kendine özgü bir âşık okulunun yurdu sayılır. Burada Şenlik, Derviş Alemi, Hasta Hasan (Ahılkelekli), Sefili, Ragibi, Emrahi, Firaki, Urbani, Topçuoğlu, Kassab Memmed, Beytal Kasım, Ömeri ve başka âşıklar yaşadı, söyledi.

Ne söylerlerdi

Hacılı 1986–1990 yıllarında folklor derlemeleriyle Ahıskalı aileleri dolaştı ve âşıklarla anlatıcılardan şunları yazıya aldı:

  • destan parçaları — «Aslı ile Kerem», «Kurbani», «Arzu ile Kamber», «Mahbub ile Mahbube», «İbrahim ile Aslan Şah», «Latif Şah», «Mehmet ile Kızhanım»;
  • destaneler — kısa türkü-hikâyeler: «Kara Sevda», «Türkmen Güzeli», «Ana Derdi»;
  • deyişmeler — âşık atışmaları; ayrıca seyahatnameler ve vatan ağıtları.

Sigara molası

Bir anlatıcı, Şenlik ile Sümmani’nin atışmasını anlatırken canlı bir ayrıntı eklemiştir: düellonun ortasında âşıklar sazlarını bırakır, sigara yakar ve sakin sakin sohbet eder.

Buni deyib də sazlari dayatdilər. Başladılar papiros içməyə.

Hacılı bu sahneye başka anlatıcılarda rastlamamıştır: herkes destanı kendince anlatır.

Bugün âşıklar

Büyük destanlar çekiliyor: yerlerini kısa biçimler alıyor — destane, hatıra, seyahatname, fıkra. Ama gelenek yaşıyor. Kuzeydoğu Türkiye’de Ahıskalı erkekler, sık olmasa da, köy kahvelerinde ve evlerde toplanıp âşık davet ediyor (Karabulut ve Gençer, 2022). Ahıskalıların çalgıları arasında saz, garmon, akordeon, balaban, mey, davul ve zurna, rübab, tar var. Hacılı ve İdrisi «âşık meclislerini» halkın hayatını süsleyenler arasında sayar.

Sizin aileniz

Bizim odamızda da bir saz asılı. Ailenizde bir âşık vardıysa ya da büyükleriniz onun türkülerini hatırlıyorsa, Sesler bölümünde kaydedin: kendince anlatılan bir destan da hafızadır.

Kaynaklar