Ağzımız nasıl kurulur

“ə” sesi — a ile e arası

Bu sesi en kolay Türkçedeki ben sözcüğünde duyarsınız: bir Türk orada tam bu sesi çıkarır — ne düz e, ne a. Ahıskacada neredeyse her e böyle duyulur. Türk alfabesinde böyle bir harf yoktur; kelimeyi Türkçe yazıp okunuşunu yanında veriyoruz. ⚠️ Kural: okunuşta ə varsa, yazılışta o yerde HER ZAMAN e olur. Vatan değil, Veten [Vətən].

Bu kurala sözlükten 194 kelime uyuyor

a, o, u önünde derin “k”

Kalın ünlülerden (a, o, u) önce k daha derinden, gırtlaktan söylenir — Özbekçe ve Kazakçadaki “q” gibi. Yazıda k kalır, okunuşta q gösterilir. Böyle işaretli 79 kelime var.

Bu kurala sözlükten 79 kelime uyuyor

“x” sesi Türkçe h’den daha derindir

Folklor kayıtlarında Türkçedeki h yerine sık sık x yazılır: axıl / akıl, xalx / halk. Kafkas ağızlarından tanıdık gırtlaksı bir sestir.

Bu kurala sözlükten 1 kelime uyuyor

Fiiller -mah ile biter

Türkçede -mak / -mek olan yerde Ahıskacada neredeyse hep -mah gelir. En belirgin kural budur.

Bu kurala sözlükten 53 kelime uyuyor

Kelime sonundaki -k, -h olur

Sondaki sert “k” “h”ya döner. Bu, Kars ve Ardahan ağızlarındaki olayın aynısıdır.

Bu kurala sözlükten 39 kelime uyuyor

Kelime başındaki p çoğu zaman b olur

Kelime başındaki sert “p” yumuşar. Karadeniz ağızlarıyla ortak bir özelliktir.

Bu kurala sözlükten 4 kelime uyuyor

ı ünlüsü i olur

Türkçedeki kalın ı, Ahıska ağzında çoğu zaman düz i olarak duyulur.

Bu kurala sözlükten 7 kelime uyuyor

Geçmiş zaman hep -di

Türkçede geçmiş eki ünlüye uyar (aldı, oldu, gördü). Ahıskacada uymaz: her zaman -di, sert ünsüzden sonra -ti. Ana dili konuşuru tarafından doğrulanan 116 fiilden 115’i bu kuraldadır.

Bu kurala sözlükten 115 kelime uyuyor

Şimdiki zaman -iyer ile

Türkçe -iyor’a Ahıskacada -iyer/-ıyer karşılık gelir: alıyer, ediyer. -lamah fiilleri büzüşür: anlamah → anlıyer (anlayıyer değil) — doğrulanan fiillerin 16’sında böyle.

Bu kurala sözlükten 113 kelime uyuyor

Gelecek zaman -acah ile

Türkçe -acak/-ecek’in son k’si h olur: alacah, verecah (söylenişi verəcah). -lamah fiillerinde gelecek de şimdiki gibi büzüşür: anlamah → anlıyacah.

Bu kurala sözlükten 111 kelime uyuyor

Kim yapıyor — şimdiki zaman ekleri

-iyer gövdesine kişi eki eklenir. "Biz" için Türkçedeki -uz değil -uh kullanılır: geliyeruh. "Siz" için kısa -siz: siz geliyersiz. "Onlar" için -lar her zaman gelmez — onlar geliyer de denir, çünkü onlar sözcüğü çokluğu zaten gösterir.

Geçmiş zamanda kişiler

En dikkat çekici olan "biz" biçimi: her fiilde hep -duh. Türkçe ünlüyü uydurur (aldık, gördük, yazdık), Ahıskaca uydurmaz: alduh, görduh, yazduh, gelduh. Tıpkı -di ve -iyer gibi donmuş bir ek.

Sürekli geçmiş -iyerdi ile

"Şarkı söylüyordu", "dedelerimiz böyle derdi" — geçmişte süren iş. Kendi taşlarımızdan kurulur: şimdiki -iyer + geçmiş -di. Türkçe -iyordu'ya -iyerdi karşılık gelir: söyliyerdi, diyerdi, turiyerdi.

İki gelecek: söz vermek ve plan

Gelecek iki türlü söylenir; fark dilbilgisinde değil, kararlılıktadır. Gelürüm — niyet ve nazik kabul: "gelirim, gelmeye çalışırım". Davete böyle karşılık verilir. Gelecem — kesinleşmiş iş: "kesin gelirim, sözleştik". Saat belliyse böyle denir. Gelür biçimi, İstanbul Türkçesinde kalmayan eski Oğuz ü ünlüsünü korur (orada gelir).

Geniş zaman: eski ünlü

İstanbul alır ve gelir derken bizde alur ve gelür vardır. Bu, İstanbul Türkçesinin düzlediği eski Oğuz ünlüsüdür. yaz-, iç- gibi gövdelerden sonra Türkçedeki gibi -ar/-er duyulur: yazarım, içerim.

Olumsuzluk zamana göre değişir

Olumsuzluk eki tektir ama her zamanda başka türlü duyulur: şimdiki zamanda gelmiyerim, geçmişte gelmedim, gelecekte gelmiyacam, gelmez ise "hiç gelmez" demektir. Emirde olumsuzluk -ma/-me ile: gezme, oturma, sıhılma.

Şimdiki zamanda ünlü uyumu yok

Türkçede ek dört türlü değişir: alıyorum, oturuyorum, görüyorum. Ahıskacada gövdenin ünlüsü ne olursa olsun tek bir -iyer vardır. Yalnızca bağlantı ünlüsü uyuma göre değişir: kalın ünlülerden sonra ı (alıyerim, bulıyerim), ince ünlülerden sonra i (göriyerim, geliyerim).

Geçmiş zamanda uyum tam

Burada ek dört basamağın hepsinde gövdeye uyar: a’dan sonra ı, u’dan sonra u, ö’den sonra ü, i’den sonra i. Gövde sert ünsüzle bitiyorsa d sertleşir: içtim. Yani uyum kaybolmamış, yalnızca şimdiki zamandan çekilmiş.

-meden ile -mesten ayrı işler

İki benzer ek işi paylaşır. -meden — "yapmadan": yemek yemeden uyudi. -mesten — "yapmadan önce": o gelmesten (evvel) ben çıhtım; çoğu kez evvel ile, ama tek başına da olur. Konuşurun özeti: görmeden getti — görmeden gitti; görmesten getti — görmeden ÖNCE gitti. Türkçede ikinci ek yoktur.

Ulaç: gelince, görüb, demesten

Bir eylemi başka bir eyleme bağlamanın üç yolu var: -ince (eve gedince), -üb/-ib (beni görüb) ve bize özgü -mesten (bir söz demesten getti; Türkçede demeden). "-dikten sonra" — -duğumdan sora, "-meden önce" — -meden önce.

Çatı: iş kendiliğinden olunca

Edilgen çatı -ul-/-il- ile: ev kuruliyer, ekmek yeyildi. İşteşlik -ış- ile: onlar yaraştiler. Dönüşlülük -an- ile: o yahaniyer. "Kendi" için gendi: o gendi etti.

Fiilden ad yapmak

Fiil kolayca sıfat ve ad olur. -mış olmuş işi gösterir: gelmiş adam. Gelecek, olan ile kurulur: gelecah olan adam. "Gelince" için gelinca da gelib de kullanılır. Geliş ise addır.

Belirtme durumu hep -i

"Kimi? Neyi?" — Türkçede ek ünlüye uyar: atı, evi, gözü, yolu. Ahıskaca burada da tek sesi tutar: ati, evi, gözi, yoli. Ağzın dördüncü donmuş eki — -di, -iyer ve -uh gibi.

Bütün hâlleriyle ev

Hâl ekleri istisnasız düzenlidir. Bir ek kendimize özgü çıktı: Türkçedeki kadar yerine -çen — eveçen, "eve kadar".

Çoğul ve hâl ekleri uyuma uyar

Şimdiki zamanın aksine burada uyum istisnasız işler: kalın ünlülerden sonra -lar, -da, -dan; ince ünlülerden sonra -ler, -de, -den. Bir ek kendimize özgüdür: kadar yerine -çen — eveçen.

Kimin — benim, senin, bizim

İyelik iki kere gösterilir: önde zamir, sözcüğün sonunda ek. Benim evim — kelimesi kelimesine "benim ev-im". Akrabalıkta da böyledir: benim abamın evi.

Var ve yohtur

"Var" Türkçedeki gibidir. "Yok" ise daha dolu söylenir: yohtur. "Bende ev var" da "benim evim var" da denir.

Sayı sözü tene

Sayarken sayı ile ad arasına tene girer — Türkçe tane, ağzın ə→e yasasıyla: ikki tene ev, beş tene adam, on tene, yigirmi tene, yüz tene. Türkçedeki gibi ayrı yazılır.

Sayı: iki ev ve iki tane ev

Sayıdan sonra ad tekil kalır: ikki ev, ikki evler değil. Araya tene girebilir: ikki tene ev. Sıra sayıları Türkçedeki gibi -inci ile: birinci, ikinci. "Birkaç" iki sayı yan yana söylenerek anlatılır: ikki üç gün.

Kimse burada “biri” demektir

Aynı kelime iki dilde zıt anlama gitmiş. Bizde kimse "biri" demektir: kimse geldi. "Hiç kimse" için heç eklenir: heç kimse, heçkim. Aynı şekilde heç bişe, heç yerde, heç vahıt.

Soru: sesle ya da ekle

Fiil çoğu zaman ekle değil, tonlamayla sorulur: sen geliyersin? Türkçede orada geliyor musun? gerekir. mi soru edatı Türkçedeki gibi AYRI yazılır: gelecah mi? İsimde şarttır: bu evdur mi?

Günlük konuşma

Evde en çok duyulan birkaç söz. "Nasılsın" yerine nesilsin denir. Şükür ve veda ey sözcüğüne dayanır: eyim, Allaha şükür.

Yarın — “sabahtan”

Türkçedeki yarın bizde kullanılmaz: yarına sabahtan denir. Sabah — erden. Saat -tur ile sorulur: saat kaçtur. "Bir hafta sonra" — bir hafta sora.

Cümleler nasıl bağlanır

"Çünkü" — çünki, "bu yüzden" — onüçün, "-e rağmen" fiilden sonra olsada ile: gec olsada, o geldi. "Veya" iki türlü: yada, yaki. "Sen de gel" tek kelimede: sende gel.

Büyüklerle nasıl konuşulur

Büyük bir erkeğe tada, emi, tai ya da ağa denir; ağa kelimeye eklenebilir: ağaemi. Büyüklere çoğul ile hitap edilir: geçin, oturun. Sağlık sağluğuz ile sorulur.

Her beş kelimeden biri zaten Türkçe

1367 kelimenin 293’ü İstanbul Türkçesiyle birebir aynıdır. Türkçe biliyorsan sözlüğün beşte birini zaten biliyorsun.

Bu kurala sözlükten 293 kelime uyuyor

Alıntılar tarihin izidir

Kelimelerden halkın nerede yaşadığı görünür. Arapça ve Farsça olanlar 1944’ten önce inanç ve ticaretle geldi. Rusça olanlar Sovyet düzeni ve savaşla: ahrana, akopı, upravaşi. Özbekçe, Kazakça ve Kırgızca olanlar sürgünden sonra Orta Asya’da girdi. Ermenice ve Rumca olanlar Ahıska’daki komşulardan kaldı.

Bu kurala sözlükten 420 kelime uyuyor