Aynı gün — 45 yıl sonra

14 Kasım 1944’te halk 212 köyden sürülmeye başlandı. 14 Kasım 1989’da, tam 45 yıl sonra, SSCB Yüksek Sovyeti 772-I sayılı «Zorla yerinden edilen halklara yönelik baskı uygulamalarının yasa dışı ve suç olarak tanınması ve haklarının güvence altına alınması hakkında» Bildirge’yi kabul etti.

Bildirgede ne yazıyor

Bildirge, İkinci Dünya Savaşı yıllarında sürülen halkları sayar: Balkarlar, İnguşlar, Kalmuklar, Karaçaylar, Kırım Tatarları, Almanlar, Ahıska (Mesket) Türkleri, Çeçenler. Halkımızın adı bildirgede açıkça, ayrı olarak geçer. Aynı politikanın Korelileri, Rumları, Kürtleri ve başkalarını da etkilediği yazılıdır.

Yüksek Sovyet, bütün halkların zorla yerinden edilmesini ağır bir suç olarak «kayıtsız şartsız kınar» ve insan haklarının devlet eliyle çiğnenmesinin «bir daha asla tekrarlanmayacağını» güvence altına alır. Zarar gören bütün halkların haklarının tam olarak iadesi için yasa çıkarılması gerektiği de ayrıca belirtilir.

Neden bununla gurur duyabiliriz

Bu bir af değil. Halkın hiçbir suçu yoktu, affedilecek bir şey de yoktu. Bu, devletin kendi suçunu tanımasıdır: ülkenin en yüksek organı sürgünü kendi sözleriyle suç olarak adlandırdı. Bunu, on yıllarca mektup yazan, imza toplayan, Moskova’ya giden insanlar kazandı — büyüklerimiz de onların arasındaydı.

Sonra ne oldu

7 Mart 1991’de SSCB Yüksek Sovyeti 2013-I sayılı kararla yasakların dayandığı belgeleri kaldırdı. Bunların arasında 28 Nisan 1956 Kararnamesi’nin 2. maddesi (Türkler, Kürtler, Hemşinliler ve diğerleri üzerindeki özel iskân kısıtlamalarını kaldırmış, ama eve dönmeye izin vermemişti) ve Gürcistan SSC’de yaşamış Türkler, Kürtler, Hemşinliler ve Azerbaycanlılarla ilgili 1968 kararı da vardı.

Bildirge neyi değiştirmedi

Halkı evine döndürmedi. 1989 yazında, bildirgeden birkaç ay önce, Fergana Vadisi olaylarından sonra binlerce aile ikinci kez evini bırakmak zorunda kaldı. Bildirge Ahıska’ya dönme hakkı vermedi; Gürcistan bu yolu ancak 2007’de kendi yasasıyla açtı. Bu yüzden 14 Kasım hem anma günü, hem de gerçeğin yüksek sesle söylendiği gündür.

Bunu nasıl anlatmalı

Kısa ve doğru: «14 Kasım 1989’da SSCB Yüksek Sovyeti Ahıska Türklerinin sürgününü yasa dışı ve suç olarak tanıdı». Belgenin numarası 772-I’dir; SSCB Halk Temsilcileri Kongresi ve Yüksek Sovyeti Gazetesi’nde (1990, № 23, madde 449) yayımlandı.

Sürgünün kendisi hakkında ayrıntılar «1944 Sürgünü» maddesinde; bir yakınınızın adını Anma Günü sayfasında yazabilirsiniz.