Nereye dağıldık
Halkın yolu
Kasım 1944’te trenler aynı köylerden insanları ülkenin farklı uçlarına götürdü. Bugün halk dokuz diyarda yaşıyor — ve her biri bir gün kendi aksakallarını seçecek.
8
dağılış ülkesi
Halkın yolu
1944 — bugünSürgün
Birkaç kasım gününde 212 köyden bütün halk götürüldü — yaşlılar, kadınlar, çocuklar. Yük vagonlarında yaklaşık bir ay — Özbekistan’a, Kazakistan’a ve Kırgızistan’a.
92.307 kişi · 212 köy
Kaynaklar ↓
Arşivden · okuyun1944 SürgünüAhıska yakınlarında eski demiryoluSürgün
Birkaç kasım gününde 212 köyden bütün halk götürüldü — yaşlılar, kadınlar, çocuklar. Yük vagonlarında yaklaşık bir ay — Özbekistan’a, Kazakistan’a ve Kırgızistan’a.
92.307 kişi · 212 köy
Kaynaklar ↓
Arşivden · okuyun1944 SürgünüAhıska yakınlarında eski demiryoluÇizgiler trenlerin yolunu değil, yönleri gösteriyor. Sayılar aşağıdaki kronikteki kaynaklara göre.
Dağılış kroniği
194414–26 Kasım
Sürgün
Operasyon 14–26 Kasım 1944’te yapıldı. Hazırlık için saatler verildi; erkeklerin çoğu o sırada cephedeydi. Ahıska Türkleriyle birlikte Kürtler ve Hemşinliler de sürüldü. NKVD verilerine göre 92.307 Türk sürüldü; Özbek SSC’ye 52.163, Kazak SSC’ye 25.598, Kırgız SSC’ye 10.546 kişi yerleştirildi. Son trenler Ocak 1945 sonunda Taşkent’e ulaştı. Farklı hesaplara göre 12.500 ile 15.000 arasında insan yolda ve ilk yıllarda hayatını kaybetti.
195628 Nisan
Özel rejim kalktı
SSCB Yüksek Sovyeti Prezidyumu’nun 28 Nisan 1956 tarihli kararnamesi Türkler, Kürtler ve Hemşinliler üzerindeki özel iskân kısıtlamalarını kaldırdı. Sürgünde el konulan mallar iade edilmedi, sürüldükleri yerlere dönüşe de izin verilmedi. Daha önce, 1948’de, sürgün edilenlerin yerleştirildikleri yerlerde sonsuza dek kalacağına dair bir kararname çıkmıştı.
196830 Mayıs
Her yerde — evden başka
SSCB Yüksek Sovyeti Prezidyumu’nun 30 Mayıs 1968 tarihli, 2709-VII sayılı kararı sürgünü kabul etti, ama sürgün edilenlerin Orta Asya’da «kök saldığını» ileri sürdü. Bu yıllarda halk dönüş istemekten vazgeçmedi: kurultaylar toplandı, Moskova’ya mektuplarla heyetler gitti. Ahıska’ya dönüşe yine izin verilmedi.
1989Mayıs — Haziran
Fergana
1989 yazında ordu Fergana Vadisi’nden 17 bin Ahıska Türkünü tahliye etti; ardından on binlercesi daha Özbekistan’dan ayrıldı. Azerbaycan’da aileler Saatlı, Sabirabad, Haçmaz’a yerleşti; Rusya’da Kuban’a, Rostov ve Belgorod bölgelerine, Kabardey-Balkar’a; bir kısmı Kazakistan ve Kırgızistan’a, 1990’da da Ukrayna’nın güneyine göçtü. 14 Kasım 1989’da SSCB Yüksek Sovyeti halkların zorla yerinden edilmesini yasa dışı ve suç olarak tanıdı.
198914 Kasım
Tanınma
Sürgünden tam 45 yıl sonra SSCB Yüksek Sovyeti 772-I sayılı Bildirge’yi kabul etti: zorla yerinden edilen halklara yönelik baskı uygulamaları yasa dışı ve suç olarak tanındı. Ahıska Türkleri bildirgede sekiz halk arasında açıkça anılır. 7 Mart 1991’de yasakların dayandığı belgeler kaldırıldı. Bildirge Ahıska’ya dönme hakkı vermedi.
199126 Aralık
Sovyetler Birliği dağıldı
26 Aralık 1991’de SSCB Yüksek Sovyeti Cumhuriyetler Konseyi, SSCB’nin varlığının sona erdiğine dair bildirgeyi kabul etti. 1944’ten ve 1989’dan beri dağılmış Ahıska Türkü aileleri farklı devletlerin vatandaşı oldu — Özbekistan, Kazakistan, Kırgızistan, Azerbaycan, Rusya, Ukrayna.
Kaynaklar · 1
19922 Temmuz
Türkiye
2 Temmuz 1992 tarihli 3835 sayılı «Ahıska Türklerinin Türkiye’ye Kabulü ve İskânına Dair Kanun». Bu kanunla ve sonrasında yaklaşık 50 bin kişi Türkiye’ye göç etti: Bursa, İstanbul, İzmir, Antalya, Aydın, Çanakkale, Denizli ve diğer şehirlere.
2004–2007Şubat
Okyanusun ötesine
Şubat 2004’te ABD, Krasnodar bölgesindeki Ahıska Türkleri için bir yeniden yerleşim programı açtı. 2007’de kapanana kadar yaklaşık 12 bin kişi mülteci statüsü aldı; diğer hesaplara göre toplam 14 bin kadar kişi geldi. Bugün topluluklar Ohio, Georgia, Kentucky, Pennsylvania ve diğer eyaletlerde yaşıyor.
200711 Temmuz
Eve dönüş yolu
Gürcistan’ın 11 Temmuz 2007 tarihli «20. yüzyılın 40’lı yıllarında eski SSCB tarafından Gürcistan SSC’den zorla sürülen kişilerin geri dönüşü hakkında» kanunu. Geri dönen statüsü vatandaşlığa kolay bir yol açıyordu. Yaklaşık 5.800 aile başvurdu, ama belgelerdeki zor şartlar yüzünden az kişi başvurusunu tamamlayabildi.
201525 Aralık
Donbas’tan Anadolu’ya
Türkiye, Donetsk ve Luhansk’tan gelen aileler için konut yaptı: ilk göçmenler 25 Aralık 2015’te Erzincan’a ulaştı. İskân planına göre 595 aile Üzümlü’ye, 72–82 aile Van Gölü kıyısındaki Ahlat’a.
bugün neredeyiz
Bir halk — çok ev
Sayımlara göre: Rusya (2021) — kendini Türk ya da Ahıska Türkü olarak tanımlayan 120.800 kişi; Kazakistan (2021) — 85.478; Kırgızistan (2022) — 45.899. Azerbaycan’da «Vatan» derneğinin tahminiyle 100 binden fazla (sayımlarda birçoğu Azerbaycanlı olarak yazıldı). Türkiye’de, Cumhurbaşkanının sözlerine göre (Kasım 2025), yaklaşık 170 bin Ahıska Türkü istisnai vatandaşlık, 150 binden fazlası uzun dönem ikamet izni aldı; ABD’de 2004–2007’de gelen 12 binden fazla kişi ve çocukları. Kesin toplam sayıyı kimse bilmiyor.
Tarihî vatan
AhıskaKür üzerindeki dağlar — her şeyin başladığı toprak
Şimdi neredeyiz
İstanbul ve Bursa’nın minareleri — en büyük topluluk burada yaşıyor
Büyük toplulukBozkır ve atlar — Kazak toprağı 1944 trenlerini karşıladı
Büyük toplulukKuban ve Rostov’un ayçiçekleri — bugün orada binlerce aile yaşıyor
Büyük toplulukOdlar Yurdu — ana dil çok yakında
Büyük toplulukTandırdan sıcak nan — Fergana sürgünden sonraki ilk evdi
Kayda değer toplulukAla-Too üzerinde kartal — memlekete benzeyen dağlar
Kayda değer toplulukDayton, Atlanta, Kentucky — topluluk 2004’ten sonra büyüdü
Kayda değer toplulukBuğday tarlaları — aileler 1989 Fergana’sından sonra buraya kaçtı
Küçük gruplar hâlinde dağınıkBurada yalnızca ülkeler ve sayılar var. Ülkelere göre insan listesi ne sitede ne de altyapısında var: «kim Ahıskalı ve nerede yaşıyor» listesi bir kez halkımızın felaketi oldu.
